ŻAŁE (18,0 km.)


Żale - wieś w gm. Brzuze. Po raz pierwszy wymieniona w 1252 roku przy okazji zamiany dokonanej pomiędzy rycerzem Piotrkiem Świętosławicem i księciem kujawskim Kazimierzem. Piotrek otrzymał wówczas Żałe wraz z 7 jeziorami. W 1324 roku krzyżacy zniszczyli gród obronny w Żałem, który nie został już odbudowany. Z 1497 roku jest wiadomość o parafii żelskiej i plebanie Mikołaju a w 1502 roku wzmianka o drewnianym kościele św. Wojciecha. Żałe było gniazdem rodzinnym Żelskich, których widzimy tu jeszcze u schyłku XVII w. W XVIII wieku wieś należała m.in. do Mossakowskich, Orłowskich i Gockowskich. W końcu XIX w. majątek żelski przeszedł do Chełmickich. W latach 1564, 1789 i 1940 był wzmiankowany młyn wodny w Żałem napędzany wodami Ruźca. W 1827 roku we wsi było 27 domów, w których żyło 258 mieszkańców. Ostatnimi właścicielami majątku w Żałem byli ks. Teodor Matuszczyk i Henryk Radaszkiewicz.

Zwiedzającym polecamy trzy jeziora: jezioro Żalskie ( Wielgie) - jedno z największych na ziemi dobrzyńskiej oraz jezioro Kopiec i jezioro Głęboczek a na pograniczu także jeż. Bobrówiec. Jezioro Żalskie / Wielgie/ jest największym jeziorem na obszarze gminy Brzuze i zajmuje powierzchnię ok. 162,5 ha, położone jest na pograniczu moreny dennej płaskiej i falistej i w części peryferyjnej rynny subglacjalnej. Sprawia to, że ma ono charakter zarówno jeziora rynnowego jak i morenowe - zaporowego. Połączone jest z innymi jeziorami. Jezioro Kopiec zajmuje pow. 16 ha i znajduje się w zlewni rzeki Ruziec. Jest jeziorem rynnowym. Głęboko wcięta na 20 m w morenę denną płaską i falistą i o stromych zboczach rynna sprawia , że w jej otoczeniu zwierciadło wód gruntowych zalega bardzo głęboko . Jezioro Głęboczek znajduje się na granicy gminy - zajmuje pow. 14,1 ha. Jego wody wypełniają przegłębienie wschodniego zakończenia jednej z rynien subglacjalnych, wciętych w morenę denną płaską ( na północy) i falistą ( na południu) na głębokość ponad 20 m. Na szczególną uwagę zasługują : grodzisko wczesnośredniowieczne "Kopiec" - resztówka zbiornika wodnego, głębokie warstwy humusowe do l metra. W pobliżu punkty widokowe , przełom Ruźca - grupę jezior Żalskich łączy struga . Struga ta została w Atlasie Hydrograficznym woj. włocławskiego uznana za początek rzeki Ruziec. Atlas Hydrograficzny Polski za początek tej rzeki uznaje wylot z jeziora Ruda, a strugi związane z grupą jezior Żalskich za obszar źródliskowy tej rzeki. żwirownia nad jeż. Żalskim . W stropie utwór gliniasty l-3 m, głębiej warstwowane osady głównie piaski fluwioglacjalne.

Roślinność : drzewa zabytkowe - w obrębie kościoła i cmentarza, barwinek wielkanocny, marzanka wonna, dziewanna, dziurawiec, głóg , jarzębina koralowa, kielisznik zaroślowy, niecierpek himalajski , dziki bez czarny, kalina, grzybień biały, grążel żółty, okrężnica bagienna, , kosaciec żółty, jeżogłówka gałęzista, knieć błotna, mięta nadwodna.

Wśród ptaków spotykamy takie, jak : perkoz ( jedno i dwuczuby), łabędź niemy, kormoran, trzcinniczek, trzciniak, bak, bączek, sikora bogatka, sikora modra, jaskółka dymówka, jaskółka oknówka, dzierzba gąsiorek, , pójdźka, sowa płomykówka , sowa uszata , błotniak zbożowy , błotniak stawowy, krogulec, myszołów zwyczajny, sokół pustułka, bocian biały. Występują tutaj często płazy i gady: wszystkie gatunki ropuch, rzekotka drzewna, kumak nizinny oraz jaszczurka zwinka.